Meer + Polen

Collectie 2 > Duitsland

Invloed van 2 wereldoorlogen

De Duitse keramiekindustrie rond 1900 kende een bloeiperiode, met name in regio's als Beieren, Thüringen en Saksen. Na de Tweede Wereldoorlog lagen Thüringen en Saksen in de Duitse Democratische Republiek (DDR). Die bestond van 7 oktober 1949 tot 3 oktober 1990. Tijdens dat regime lag de focus op de productie van functionele en betaalbare keramiek, in lijn met het socialistische ideaal. Luxueuze of decoratieve "bourgeois" producten werden als ongewenst beschouwd en grotendeels verboden. Hierdoor werden veel ontwerpen gestandaardiseerd en verloor de industrie een deel van haar creatieve vrijheid. Vanaf die tijd ook werden particuliere keramiekfabrieken onteigend en omgevormd tot Volkseigene Betriebe (VEB). Na de val van de Berlijnse Muur en de Duitse hereniging eind 1990 volgde een golf van privatiseringen. Sommige voormalige eigenaren kregen hun fabrieken terug, terwijl andere VEB’s werden verkocht of gesloten. Machines en octrooien van failliete fabrieken werden vaak goedkoop opgekocht door West-Duitse of buitenlandse concurrenten. Toch wist een deel van de Duitse keramiekindustrie zich staande te houden. Klassieke merken zoals Meissen (VEB Staatliche Porzellan-Manufaktur Meissen) bleven bestaan en richtten zich op hoogwaardige keramiek, terwijl kleinere fabrikanten moderne ontwerpen introduceerden. Tegenwoordig combineert Duitse keramiektraditie vakmanschap met innovatie, maar de industrie is veel kleiner dan in haar hoogtijdagen rond 1900.

Nu naar de spaarvarkens: Het kan voorkomen dat bepaalde spaarvarkens uit het oosten van Duitsland (voor 1949) eerst zonder merk bestaan (dat was niet ongewoon, spaarvarkens waren en zijn 'bijzaak") en later hetzelfde spaarvarken opduikt met een VEB merk, wat in de DDR verplicht was.

De "groene serie" uit Thüringen

Deze spaarvarkens/ spaarpotten komen uit Thüringen en werden in de 1920-er jaren gemaakt. Ze waren bedoeld als echte spaarpotjes, maar nog veel meer om de vitrinekasten van de welgestelden te vullen. Door de kleur groen staan ze bekend als de “groene serie”, waarvan er talloze bestaan (zie blog - 01-2015). Vermoedelijk zijn ze gemaakt zijn bij de firma Conta und Böhme uit Pößneck (Thüringen). Omdat de spaarvarkens/ -potten niet gemerkt zijn is dat niet helemaal zeker.

5 Kleine portemonniaes met varkentjes er in. Uit Thüringen, ongeveer 8-13 cm lengte/hoogte. Periode 1900 – 1920.

Uit de voormalige DDR

Deze serie komt uit de voormalige DDR en werd in Nederland veel verkocht. Daarom veronderstelde ik, toen ik pas verzamelde, dat ze Nederlands waren, tot ik een spaarvarken uit deze serie ontdekte met een herkomst sticker. Zo zie je hoe belangrijk die stickers zijn, verwijder ze daarom NOOIT.
Specificatie van deze spaarvarkens: Ondergrond grijs, motieven van strepen tot bloemen, trompetneus (voorbeeld Gouda?), veelal platte oren. Datering: 1950-1980. Ze zijn zeer waarschijnlijk gemaakt bij Philipp Griebel Gräfenroda, vanaf 1972 was dat onderdeel van VEB Gräfenroda Terrakotta DDR.

Het VEB Gräfenroda Terrakotta ontstond uit Chr. Carstens Keramik GmbH, Gräfenroda. In 1947 werd het bedrijf als VEB Terrakotta Gräfenroda genationaliseerd en geïntegreerd in de DDR-planeconomie met voortgezette productie van gebruikskeramiek. Pas in 1972 werd Thoonwaarenfabrik Philipp Griebel Keramik ( na de fusie met Balzer & Bock) daar aan toegevoegd. VEB Gräfenroda-Terrakotta (alle keramiekbedrijven in Gräfenroda samengevoegd dus) produceerde vooral gebruikskeramiek, decoratieve keramiek en kunstnijverheid producten. Dit assortiment omvatte ook spaarvarkens, aangezien zowel Carstens als Griebel in Gräfenroda deze traditioneel maakten.

De "Terra" nummering (Terra 1 t/m 7) verwijst naar verschillende werkplaatsen of afdelingen binnen het VEB-systeem. Het VEB Gräfenroda-Keramik had een Betriebsteil Terrakotta op Karl-Marx-Straße 67, wat aangeeft dat terrakotta-productie (waaronder waarschijnlijk spaarvarkens) een belangrijk onderdeel was van de productie. Carstens Keramik produceert vandaag de dag nog steeds handgemaakte spaarvarkens, waarbij de naam met de hand op het rauwe keramiek wordt geschreven. Deze lijken niet op de hier getoonde, wat het aannemelijk maakt dat ze inderdaad van Philipp Griebel zijn.

Philipp Griebel Gráfenroda was een grote speler als het gaat om de productie van tuinkabouters. Maar niet de enige in Gräfenroda zoals Balzer & Bock. Een tijdelijk verbod op de productie van tuinkabouters, die onder het socialisme niet nodig waren, door het Ministerie van Economische Zaken in Thüringen werd (omdat de DDR buitenlandse deviezen broodnodig had!) wat later gevolgd door de toestemming om de productie te hervatten, maar aanvankelijk alleen voor de export naar "burgerlijk-kapitalistische vreemde landen" en later – alleen naar in zeer beperkte mate – ook voor de binnenlandse markt. In zijn thuisland de DDR werd de tuinkabouter (mede door het verbod) een veelgevraagde zeldzaamheid, die onder de toonbank werd verhandeld en een waardevol ruilobject voor vakantieplekken.

Nog meer DDR: 'VEB Gräfenroda Terrakotta' en andere VEB's.

De VEB Gräfenroda Terrakotta bestond uit acht (8) oorspronkelijke ondernemingen zoals Carstens, Balzer & Bock en “Thoonwaarenfabrik Philipp Griebel” (vanaf 1874) in Gräfenroda. De term "Ton" (of "Thoon ) betekent "klei" of "leem" en "Waren" betekent "goederen". Samen duidt het op kleiproducten zoals aardewerk, keramiek, potten, tegels, serviesgoed, en andere objecten die van klei worden gemaakt en gebakken in een oven om ze te verharden.

Na de val van de Muur en het uiteenvallen van de VEB Gräfenroda Terrakotta werden Carstens en Philipp Griebel weer zelfstandig. Griebel produceerde na 1990 keramische tuinkabouters en spaarvarkens en verkocht deze onder meer online. Op het bedrijfsterrein in Gräfenroda is nu ook het museum over de geschiedenis van de tuinkabouters uit Gräfenroda gevestigd. Sinds januari 2021 wordt het traditionele bedrijf Griebel en het museum voortgezet door Helma Ortmann en Heidrun Viehweg onder de naam “Zwergstatt Gräfenroda”.

Over de stempels: Als er “VEB Terracotta Gräfenroda” onder staat is mij dat duidelijk. Maar onder hetzelfde type spaarvarkens staat ook bijvoorbeeld “VEB Terra 2 Gräfenroda” Of Terra 7, etc. Ik heb niet kunnen achterhalen waar dat precies op duidt. De ovens van de VEB? Zou kunnen. De verschillende “Hutte” (werkplaatsen) ook mogelijk. Er is geen documentatie uit de DDR tijd meer over om dit uit te zoeken.

VEB Keramische Werke Haldensleben

Herkomst: De wortels liggen in de steengoedfabriek die in 1813 werd opgericht door Johann Gottlob Nathusius, later Uffrecht & Co. In 1947 genationaliseerd tot VEB Keramische Werke Haldensleben.
Haldensleben is een stad in de Duitse deelstaat Saksen-Anhalt, ca 20 km van Maagdenburg.
Productie: Van 1947 tot 1976 werden op de locatie decoratief keramiek (w.o. spaarvarkens), serviesgoed en vazen geproduceerd.
Stijl: Bekend om het typische DDR-keramiek uit de jaren vijftig tot zeventig, inclusief de populaire, zeer gestructureerde “Fat Lava”-glazuren.
Locatie: De productie vond plaats in het gebouw van de huidige KulturFabrik Haldensleben.
Verzamelwaarde: Keramiek VEB Haldensleben is tegenwoordig een populair vintage stuk.
In 1990 werd Duitsland herenigd en kwam fabriek via Treuhand weer in handen van de familie Carstens. De naam werd gewijzigd in Carstens Keramik Rheinsberg.

Deze 3 spaarvarkens zijn van de VEB Keramische Werke Haldensleben en zijn geproduceerd in de periode 1947-1976. De grootte van links naar rechts: 15, 11 en 26 cm. Gekocht op eBay.de in maart 2026. De verkoopster werkte bij de VEB en verkreeg de spaarvarkens onderhands of als ze als B kwaliteit werden aangemerkt. Helaas zijn de stickers verdwenen en zit er geen logo onder de spaarvarkens.

Import in de voormalige DDR

In deze paragraaf voorbeelden van uitwisseling tussen voormalige communistische "utopia's": In de communistische landen was de marginale productiecapaciteit (voor 1990) een groot probleem. In zekere zin waren de DDR ondernemers creatief om de ontbrekende producten of onderdelen uit de andere communistische 'utopieën' te kopen. Me hier indertijd niet echt van bewust dacht ik lange tijd dat sommige van de hier getoonde spaarvarkens die in de DDR werden aangeschaft en in mijn collectie kwamen ook daar werden geproduceerd. Tot ik besloot een native speaker in mijn woonplaats te vragen om het label op twee van deze spaarvarkens te vertalen. En ontdekte dat ze afkomstig waren uit Troyan, Bulgarije. Er zijn ook voorbeelden van import uit Tjechoslowakije.

Johann Maresch en Bünzlau

Het spaarvarken van Johann Maresch komt uit de 'Siderolith - Majolica - Terracotta - Fabrik'. Gevestigd in Aussig an der Elbe in het toenmalige Kaisertum Österreich, Königreich Böhmen. Tegenwoordig Now Ústí nad Labem, Tsjechië. Verder zie je spaarvarkentjes uit Bünzlau zijn (in ieder geval) van vóór 1945.

De bekendste bedrijven uit het Bünzlau van voor 1945 zijn Reinhold & Co., Julius Paul & Sohn en Werner & Co. Duitse Bunzlauer Keramik werd geproduceerd tot 1945. Deze traditie werd later in Duitsland voortgezet in het pottenbakkersdorp Fredersloh in Moringen. Na de Tweede Wereldoorlog lag Bunzlau (Boleslawiec) binnen de Poolse grenzen. Gebaseerd op de activa van de vooroorlogse fabrieken begonnen Poolse bedrijven te opereren, waarmee de Bolesławiec-traditie werd voortgezet. Vandaar dat Polen als label op mijn website gerubriceerd is onder Duitsland.

De keramiekwerkplaats van Hugo Reinhold werd in 1897 opgericht. In 1904 werd het omgezet in industriële productie. In 1910 werd de naam veranderd in Bünzlauer Keramische Werke Reinhold & Co. Vanaf 1937 waren de nieuwe eigenaren K. Klein en R. Günther en het bedrijf werd omgedoopt tot Klein & Co. Feinsteinzeugfabrik. Dus waar ik Reinhold aangeef kan het ook Klein & Co zijn.

Polen: Boleslawiec (Bunzlau) e.a.

Het merendeel van de Poolse aardewerkindustrie bevindt zich in Boleslawiec (v/h Bunzlau). Twee fabrieken domineren de 40 andere: Staatsfabriek Zakłady Ceramiczne "Boleslawiec" en Ceramika Artystyczna, een particulier bedrijf. Ze maken ook spaarvarkens, met plastic dop in de buik! Authentieke spaarvarkens (zonder dop) heb ik van 2 kleinere aardewerkfabrieken: WIZA, heet nu Ceramika Boleslawieka (Wiza) en DANA in 1975 opgericht door Janusz Jakubowski en rond 1992 gestopt. Het merk DANA bestaat nog wel.