Herkomst - Ouderwetse spaarvarkens 2024

Ga naar de inhoud

Herkomst

Informatie
Provenance banner
Provenance/ Herkomst
Het is lastig de herkomst (provenance) van een spaarvarken te bepalen. Meestal hebben ze geen merk. Dan moet je afgaan op stijlkenmerken. Doorgaans is het land van herkomst voor mij wel duidelijk, maar welke fabriek het maakte is vaak een (onafgemaakte) puzzel. 25% van de spaarvarkens van voor de 2e Wereldoorlog is gemaakt in het voormalige Tsjechoslowakije en Zuid Duitsland; veelal in opdracht en voor de export. Dus het fraaie spaarvarken uit Engeland hoeft daar niet gemaakt te zijn. Dat geldt ook voor spaarvarkens met het stempel Foreign uit het Verenigd Koninkrijk (en Amerika). Die komen vaak uit China of Japan.

Wat het bepalen van de exacte herkomst extra moeilijk maakt is dat de mallen van de spaarvarkens over de hele wereld verhandeld zijn. Zo kan een spaarvarken uit Duitsland zomaar als een origineel Amerikaans spaarvarken opduiken, of een Frans origineel in de voormalige DDR als een produkt van VEB Gräfenroda Keramik.

En hoe bepaal je de leeftijd? Het eenvoudigst is dat als het spaarvarken een historie van bezitters kent. Je kan het ook aan het glazuur zien, met name aan de hoeveelheid craquelé en verder de soort klei en soort glazuur die gebruikt zijn. En soms aan de vorm.
Wat betekent het als onder een spaarvarken het stempel ‘Made-in (land)’ staat, of ‘Foreign’ of ‘Import’? In de eerste plaats betekent het dat het spaarvarken gemerkt is, wat de herkomst kan vereenvoudigen. Onder heel veel spaarvarkens staat helemaal niets, dan moet je op een andere manier naar de herkomst zoeken. Onder andere typen staat een serieus merk van de fabriek of pottenbakker. Dat is dan voor de herkomst makkelijk(er).
‘Made-in (land)’, ‘Foreign’ en ‘Import’ hebben te maken met handelsprotectie en (dus) export/import (hangt er vanaf van welke kant van de grens je kijkt) van aardewerk of porselein. Niet van 1 stuks, maar grote aantallen van het ene land naar het andere. Daar zijn sinds 1887 regels voor bedacht die ik hieronder wil duiden. Dit om het makkelijker te maken voor de spaarvarken bezitter om de herkomst en mogelijk zelfs de leeftijd (doorgaans een periode, exacte leeftijd is ondoenlijk) te bepalen.
‘Foreign’ en ‘Import’ zijn inmiddels geschiedenis, ‘Made in (land)’ hoeft de facto binnen de EG eigenlijk niet meer. En daarbuiten tref je steeds vaker spaarvarkens met “fatsoenlijke” merkstempels aan, of een malnummer, of niets.

Made in/ Foreign
Het label MADE IN werd oorspronkelijk in Groot-Brittannië (het Verenigd Koninkrijk-VK) geïntroduceerd met de Merchandise Marks Act 1887 om met name Duitse producten duidelijker te markeren. Dit omdat Duitse fabrikanten grote ladingen inferieure goederen hadden gemerkt met de merken van gerenommeerde Britse productiebedrijven en deze in het Verenigd Koninkrijk hadden geïmporteerd. Amerika volgde in 1890 met de McKinley Tariff Act waarin buitenlandse producten met het label FOREIGN moesten worden gemerkt. In 1891 al werd ook het label “Made in” in de McKinley Tariff Act opgenomen. Japan en Tsjechoslowakije, groot-producenten van aardewerk en dus ook van goedkoop merkloos aardewerk, schikten zich in deze handelswetgeving. Evenwel door het land van herkomst in hun eigen taal te schrijven. In 1921 werden de Merchandise Marks Act en de McKinley Tariff Act gewijzigd om de woorden 'made in het land van herkomst in de Engelse taal' op te nemen. Deze handelswetgeving is in de loop der jaren door de meeste landen in eigen wetgeving overgenomen.

Het is best wel ingewikkeld, maar over het algemeen kun je een stuk dateren met deze kennis.
Waarbij ik me beperk tot keramiek spaarvarkens, daar deze vallen onder de categorie ‘goedkoop aardewerk’, veelal zonder merknaam. Een overzicht:
  • 1887/1890 -1914 elk item dat in een land werd geïmporteerd, dat geen duidelijk herkenbaar teken van herkomst en/of merknaam had, moest als FOREIGN worden gemarkeerd. Voor Duitsland gold al vanaf 1887 Made in Germany.
  • Vanaf 1914 moesten alle in een land geïmporteerde artikelen worden gemerkt met MADE IN + HET LAND VAN HERKOMST. In eerste aanleg gold dat naast Duitsland voor Japan en Tsjechoslowakije.
  • Vanaf 1921 moesten alle in een land geïmporteerde artikelen worden gemerkt met MADE IN + HET LAND VAN HERKOMST IN DE ENGELSE TAAL (vergelijk Nippon dat als Japan moet worden geschreven).

De leeftijd bepalen van Duits keramiek is best lastig. Maar we hebben een beetje houvast aan het volgende:
  • Van 1887 tot 1945  MADE IN GERMANY
  • Van 1946 tot 1990 MADE IN WEST GERMANY of W-GERMANY
  • Van 1946 tot 1990 MADE IN GDR of GERMAN DEMOCRATIC REPUBLIC.
    Eigenlijk raar, want er was maar weinig export van de DDR naar niet communistische landen. Het stempel met DDR kwam dan ook veel meer voor.
  • Vanaf 1990: MADE IN GERMANY
Import
Het stempel Import is gebruikt tot ca 1950. Wat betekende het?
Veel Duitse, Chinese en Japanse aardewerkfabrieken verkochten in de jaren vóór 1950 halffabricaten aan handelsfirma’s en porselein decorateurs in andere landen. Deze artikelen kunnen import-stempels dragen, met of zonder de naam van de handelsfirma en/of porselein-decorateur. Maar alleen Import komt het meest voor. Het stempel werd gebruikt door fabrikanten die zich, naast de productie van porselein van goede kwaliteit met merknaam, bezig hielden met het op grote schaal produceren van laagwaardig goedkoop porselein dat ze het stempel Import meegaven. Door het import-stempel te gebruiken vermeden ze de naam van de fabriek te associëren met dit goedkopere deel van de productie. De producten werden als half-fabricaat geëxporteerd en in het land van import afgewerkt (voorzien van stickers, beschilderd, geglazuurd).

Een met Import geassocieerd stempel is "Terra". Het werd veel gebruikt door Japanse en Duitse fabrikanten in combinatie met (en soms als vervanging van) het importstempel. Waar Terra in deze context voor staat, is niet vastgesteld.

Met dit in het achterhoofd is het mogelijk het stempel IMPORT op spaarvarkens te duiden. Deze spaarvarkens van vóór 1950 kwamen uit het land van herkomst als een halfproduct, niet geverfd, niet geglazuurd product. In aardewerk termen: als ‘bisquit’. In het land van aankomst werden ze geglazuurd of gestickerd en afgebakken. Het stempel Import bleef zichtbaar omdat de buik alleen maar werd geglazuurd. Merkwaardig genoeg heeft de consument aan het stempel Import, dat moest duiden op goedkoop porselein, in de loop der jaren waarde toegevoegd. Het werd zo onbedoeld een kwaliteitsaanduiding, anders dan de bedenkers bedoeld hadden

Voorbeelden stempels
Terug naar de inhoud